Halk arasında “zatürree” olarak bilinen pnömokok enfeksiyonları, özellikle risk grubu kişilerde ölümle sonuçlanabilecek ciddi bir hastalık. Zatürree, aşıyla korunulabilir bakteriyel hastalıklar arasında en çok ölüme sebep olan hastalık aynı zamanda. Zatürree nedeniyle hastaneye yatan 10 kişiden 1'i, 65 yaş üzerindeki kişilerde ise 10 kişiden 2'sinin hayatını kaybettiği de acı bir gerçek maalesef. Bir önemli bilgi daha: Ayrıca hiç bir hastalığınız olmasa da “65 yaş ve üzerinde iseniz ya da yaşlı bakımevi ve huzurevinde kalıyorsanız” grip ve zatürree aşısının ücreti devlet tarafından ödeniyor. Zatürree hastalığı konusunda daha ayrıntılı bir bilgiyi sizler için Sanofi Pasteur Aşı Tic. A.Ş. Medikal Müdürü Dr. Serdar Altınel’den aldık:
Zatürree hastalıklarına neler neden olur?
Zatürree hastalıklarına Streptococcus pneumoniae adı verilen bir mikrop neden olur. Bu bakteriye pnömokok denir ve 80’den fazla tipi vardır. Bunların çoğu hastalığa neden olur ancak az bir kısmı ciddi hastalıkların nedenidir.
Zatürree hastalıkları nasıl yayılır?
Hastalıklar kişiden kişiye solunum yoluyla (öksürük, hapşırık gibi) çok kolay yayılır. Pnömokoklara insanlarda solunum yolunda yoğun olarak rastlanır. Normal, sağlıklı erişkinlerin yüzde 5-70’inin burun-boğazlarında tespit edilebilir.
Zatürree hastalıklarının belirtileri nelerdir?
Ciddi zatürree hastalıkları üç şekilde kendini gösterir: zatürree (pnömoni), bakteremi (bakterinin kana geçmesi) ve menenjit (beyin zarı iltihabı). Bütün bu hastalık tabloları aynı bakteri (pnömokoklar) tarafından meydana getirilir ancak farklı belirtilerle ortaya çıkarlar.
Pnömokokların meydana getirdiği zatürreenin kuluçka dönemi kısadır (1–3 gün). Hastalığın belirtileri ise ani başlayan ateş, üşüme, titreme, göğüs ağrısı, öksürük, nefes darlığı, hızlı nefes alıp verme, kalp hızının artması ve güçsüzlüktür. Pnömokokların meydana getirdiği zatürree nedeniyle 100 kişiden 7’si ölmektedir ve bu sayı yaşlılarda daha yüksektir.
Pnömokoklar kana geçip daha da ciddi enfeksiyona neden olabilirler ve bu pnömokokal bakteremi olarak adlandırılır. Pnömokoklara bağlı zatürree geçiren her 3–4 kişiden birisinde aynı zamanda pnömokokal bakteremi de bulunur.
Pnömokoklar beyine geçip beyin zarının iltihaplanmasına da neden olurlar ve buna menenjit denir. Menenjit belirtileri baş ağrısı, yorgunluk, kusma, huzursuzluk, ateş, nöbet ve komadır. Pnömokokların oluşturduğu menenjitlere bağlı ölüm oranı çok yüksektir, her 100 kişiden 30’u hayatını kaybeder ve bu sayı yaşlılarda 80’e kadar kadar çıkar.
Pnömokoklar orta kulak iltihabının da sık görülen etkenlerinden birisidir. Orta kulak enfeksiyonlarının yüzde 30-50’si pnömokoklar ile meydana getirilir. Çocuklarda en sık doktora gitme nedeni orta kulak iltihabıdır.
Pnömokokal hastalıklar ne kadar ciddidir?
Pnömokoklar Amerika’da her yıl 6 bin civarında ölüme neden olmaktadır. Bu ölümlerin yaklaşık yarısının aşı ile önlenmesi mümkündür.
Pnömokokal hastalıkların tedavisi var mıdır?
Pnömokokların tedavisi için ilk aşamada kullanılan ilaç Penisilin isimli antibiyotiktir. Bununla birlikte Penisilin ve diğer antibiyotiklere karşı gelişen direnç giderek artmaktadır. Antibiyotiklere karşı direnç geliştirmiş mikroplarla enfeksiyona yakalanmak hem başka antibiyotiklerle çok pahalı bir tedavi uygulanması gerekliliğine, hem de uzun süreli hastane yatışına neden olacaktır. Zatürree nedeniyle hastaneye yatan 10 kişiden 1'i, 65 yaş üzerindeki kişilerde ise 10 kişiden 2'si zatürree nedeniyle hayatını kaybetmektedir. Bu ciddi bakteriyel enfeksiyonu tedavi etmede her geçen gün artan güçlük bu mikroba karşı aşılanmanın öneminin giderek daha da artmasına neden olmaktadır.
Pnömokokal hastalık geçiren bir kişi hastalığı ne kadar süreyle bulaştırır?
Hastalığın hangi dönemde bulaştırıldığı kesin olarak bilinmemektedir. Mikroorganizma alındıktan sonra solunum yolunda bulunmaya başladığından itibaren ve burada kaldığı sürece hastalık bulaştırılabilmektedir.
Pnömokokal hastalık birden fazla kez geçirilebilir mi?
Evet. Pnömokokların bilinen 80’den fazla tipi vardır ve pnömokok aşısının içinde bu tiplerin 23’ü bulunmaktadır. Bu tiplerden birisiyle hastalık geçirmiş olmak diğer tiplerin oluşturabileceği hastalıktan korumaz. Bir kişi bir veya birkaç kez ciddi
hastalık geçirmişse bile yine de aşılanması gerekmektedir.
Pnömokok aşısı ne zamandan beri kullanılmaktadır?
1983’te geliştirilmiş pnömokok aşısı kullanıma girmiştir ve ciddi zatürree hastalığı yapabilen 23 tip pnömokok’a karşı etkilidir. Bu pnömokokal polisakkarit aşısı
PPV23 olarak adlandırılmaktadır. Pnömokok aşısı 2 yaş ve üzerinde olan zatürree hastalıkları için risk altında olan kişilerde kullanılmak üzere ruhsatlandırılmıştır.
Pnömokok aşısı ne tip aşıdır?
Pnömokok aşısı inaktive (ölü) bakteri aşısıdır. Hastalığa neden olamaz. Pnömokokal polisakkarit aşısı (PPV23) bakterinin kapsülünü oluşturan polisakkarit (şeker) adı verilen yapıyı içermektedir. PPV23 aşısının içerisinde bulunan 23 tip pnömokok, ciddi zatürree hastalıklarının yüzde 88’ine neden olmaktadır.
Pnömokok aşısı nasıl uygulanmaktadır?
PPV23, pnömokok aşısı bacak veya koldan kas içine veya deri altı yağlı dokuya enjeksiyon şeklinde uygulanmaktadır.
Kimler pnömokok aşısı (PPV23) olmalıdır?
• Pnömokok aşısı 65 yaş ve üzerindeki kişilere uygulanmalıdır.
• Pnömokok aşısı 2 yaşın üzerindeki:
o Kalp hastaları,
o Şeker hastaları,
o Akciğer hastaları,
o Karaciğer hastaları,
o Böbrek hastaları,
o Orak hücreli anemi, alkolizm veya beyin omurilik sıvı kaçağı hastalığı olan kişilere uygulanmalıdır.
• Pnömokok aşısı 2 yaşın üzerindeki ve enfeksiyonlara karşı vücudun bağışıklık
sisteminin direncini zayıflatan bir hastalığı ve özel bir durumu olan
kişilere:
o Hodgkin hastaları,
o Nefrotik sendrom hastaları,
o Lenfoma hastaları,
o Lösemi hastaları,
o Multipl Myelom hastaları,
o HIV infeksiyonu veya AIDS hastaları,
o Dalağı olmayanlar veya dalağı işlev görmeyenler,
o Organ nakli yapılan uygulanmalıdır.
• Pnömokok aşısı 2 yaşın üzerindeki vücudun enfeksiyon hastalıklarına karşı
direncini azaltan bir ilaç kullanan veya tedavi almakta olan kişilere:
o Uzun süreli steroid tedavisi alanlar,
o Bazı kanser tedavilerini alanlar,
o Radyasyon tedavisi alanlar gibi gruplara uygulanmalıdır.
Pnömokok aşısı tekrarlanmalı mıdır?
Pnömokok aşısının tekrarlanması herkes için önerilmemektedir ancak ciddi enfeksiyon geçirmek açısından yüksek risk altındaki kişilere tekrar aşılama önerilmektedir.
Örneğin ilk doz PPV23 aşısını 65 yaşından önce olan kişiler, 65 yaşından sonra, bir önceki dozdan sonra beş yıl geçtiyse ikinci doz PPV23 aşısı olmalıdırlar. Benzer şekilde 2 yaşından büyük olan ve kalp hastalığı, şeker hastalığı, HIV enfeksiyonu gibi uzun süreli sağlık problemleri olan kişiler, ilk dozdan sonra beş yıl ve daha uzun bir süre geçtiyse ikinci doz PPV23 aşısı olmalıdırlar.
Huzurevlerinde kalan 65 yaş ve üzerindeki herkes PPV23 aşısı ile aşılanmalı mıdır?
Evet. Huzurevlerine kayıt yapılırken bu kişilerin PPV23 aşısı ile aşılanmış olmalarının kontrol edilmesi önerilmektedir. Kişilerin daha önce aşılanmamış olmaları ya da aşılanıp aşılanmadıklarını hatırlamıyor olmaları durumunda bu kişiler aşılanmalıdır.
Hamile kadınlar PPV23 aşısı olabilir mi?
PPV23 aşısının hamile kadınlardaki güvenilirliği araştırılmamıştır. Bu nedenle PPV23 aşısının sağlıklı hamile kadınlara uygulanması önerilmemektedir.
Pnömokok aşısı ne kadar güvenilirdir?
PPV23 çok güvenilir bir aşıdır. Aşılanan kişilerin yüzde 30-50’sinde aşı yerinde kızarıklık ve ağrı gibi çok hafif yan etki görülür. Yine aşılanan kişilerin yüzde 1’inden azında ateş, kas ağrıları veya daha ağır yan etkiler (aşı yerinde kızarıklık, ağrı, şişlik gibi) görülebilir.
Pnömokok aşıları ne kadar etkindir?
Genel olarak, PPV23 ciddi hastalıkları önlemede yüzde 60-84 etkindir. Yaşlılar ve altta yatan hastalığı olan kişilerde bağışıklık sisteminin zayıflaması nedeniyle aşıya karşı gelişen cevap da bir miktar daha azalmaktadır. Ancak bu kişilerin aşılanmaları önerilmektedir çünkü bu kişilerde ciddi hastalık geçirme ihtimali de daha yüksektir.
T.C. Sağlık Bakanlığı Pnömokok Aşısı Önerileri:
Aşağıdaki hastalıklara dair sağlık raporunuz olması durumunda aşınızın ücreti devlet tarafından ödenmektedir.
• Kronik Akciğer Hastaları (KOAH)
• Diyabet Hastaları
• Kronik Kalp Hastaları
• Kronik Böbrek Hastaları
• İmmun Yetmezliği olanlar
• Dalağı alınmış olanlar
• Karaciğer Hastaları
• Kanser Hastaları
Kimler pnömokok aşısı olmamalıdır?
Bir doz pnömokok aşısı uygulandığında alerjik reaksiyon gelişen kişiler diğer doz aşıyı olmamalıdır. Orta veya ağır hastalık geçirmekte olan kişiler pnömokok aşısı ile aşılanmalarını hastalıkları düzelene kadar ertelemelidirler. Hamilelere uygulanmamalıdır.
Pnömokok aşısı pnömokok hastalıklarına neden olur mu?
Hayır.
Dr. Serdar ALTINEL
Medikal Müdür
Sanofi Pasteur Aşı Tic. A.Ş.
serdar.altinel@sanofipasteur.com